فوایـد زالـودرمـانی
دوشنبه 17 مهر 1402
در سی سال گذشته پژوهشهای علمی فراوانی دربارة زالودرمانی انجام شده است. زالوها در آب تازه زندگی میکنند و جزو بندپایان تکجنسی (هرموفرودیت) و کرمهای carnivorous محسوب میشوند.
زالودرمانی بخشی از طبّ مکمّل است که در بسیاری از بیماریها بهعنوان درمان تکمیلی و در برخی دیگر بهعنوان درمان اصلی استفاده میشود. در طبّ سنّتی در دستۀ اعمال یداوی و جزئی از درمان است که در کنار پرهیز و اصلاح سبک زندگی تأثیر مثبت فراوانی داشته است.
اطبّا در ایران و یونان باستان از روش زالودرمانی استفاده میکردند و در آثار بهجامانده از جالینوس و حکمای بنام ایرانی همچون رازی، بوعلیسینا و جرجانی نیز به این روش اشاره شده است. ابن سینا در کتاب قانون به انواع زالوها و زالوهای سمّی اشاره کرده است.
زالودرمانی در مصر قدیم برای بیماریهای سیستم اعصاب مرکزی، مشکلات عضلانی، بیماریهای پوستی و عفونتها استفاده میشد. اولین گزارشهای زالودرمانی در مصر قدیم ثبت شده، ولی در کشورهایی ازقبیل چین، ایران، کشورهای عربی، آنگلوساکسون و یونان نیز چنین گزارشهایی ثبت شده است. در قرن هفده در اروپا استفادۀ گستردهای از این روش شده است.
زالوها به لرزش در آب، لمس، نور، گرما، صدا و موادّ شیمیایی حسّاساند. هر زالو شامل چندین سگمان است و هر سگمان حاوی ارگانهای متفاوت ازقبیل کانگلیونهای عصبی و بیضه است. دو بادکش یا مکنده برای چسبیدن و جنبیدن بهکار میرود. قسمت قدامی شامل سه آرواره و در هر آرواره ردیف دندانهاست. زالوها به قسمت گرم بدن میزبان میچسبند و با حالت ریتمیک خون را میمکند. غالباً هر جلسۀ درمانی به زمانی بین بیست تا چهل دقیقه نیازمند است که به ازای هر زالو ده تا پانزده سیسی خون مکیده میشود.
بسیاری از پژوهشها ثابت کرده است که در بزاق زالو حدود صد نوع مواد و مولکولهای بیواکتیو متفاوت وجود دارد که بیست مادّۀ شناختهشده با اثر قوی تشخیص داده شده است. این بیست مادّۀ بیواکتیو عبارتاند از:
anti stadin،saratin ،hirudin ، guamerin ، eglins،comlementbdelins ، carboxypeptidaseinhibitor
Hirudin (هیرودین): مادّة ضدّ انعقادی قوی و شناختهشدهترین آنزیم موجود در بزاق زالوست.
Bdellin (بدلین): مهارکنندۀ فاکتورهای تورّم و پخش شدن در بافت است.
Apyrase (آپیراز): ضدّ تجمّع پلاکتهاست.
Eglin (اگلین): از آنزیمهای ضدّ تورّم است.
Destabilase (داستابیلاز): عملکرد ضدّ انعقاد و لخته شدن خون دارد.
Hyaluronidase (هیالورونیداز): مثل یک آنتیبیوتیک عمل میکند.
Anestheticagent: مادّهای قوی در بیحسّی است که باعث میشود میزبان نیش زالو را تقریباً حس نکند.
Vasodilator: در گشادکنندگی عروق مؤثّر است.
همانطور که توضیح داده شد، این مواد دارای خواص آنالژزی و بیدردی، ضدّ التهاب و ضدّ انعقادی و مخلّ پلاکت، تنظیمکنندۀ فعّالیتهای انعقاد و ترمبین، خواص ضدّ تخریب مفصلی و آرتروز دژنراتیو است. خواص ضدّ میکروبی این روش نسبتاً ارزان و بسیار مؤثّر است و کاربردی آسان دارد و در عین حال در صورت عدم شناسایی زالوهای سمّی و بهکارگیری افراد غیرمتخصّص و فاقد آموزش دانشگاهی میتواند آسیبهای اساسی برجای بگذارد. غالباً در بیماران با کمخونی و نقص انعقادی، همچنین در زنان حامله استفاده از زالو توصیه نمیشود. موادّ منفک از بزاق زالو در ساخت داروهای پُرفشاری خون و هایپرتانسیون و وریدهای واریسی، هموروئید (بواسیر)، بیماریهای پوستی و آرتروئیدها کاربرد دارد.
زالو از نرمتنان آبزی است که در مردابها و شالیزارها زندگی میکنند. برخی از انواع زالوها سمّی و خطرناک و گروهی نیز مفید و با آثار درمانی ارزنده هستند. تاکنون بیش از ششصد نوع زالو شناخته شده که فقط پنجاه نوع آن از خون پستانداران تغذیه میکنند که فقط پانزده نوع آن کاربرد پزشکی دارد. زالودرمانی با رعایت نکات بهداشتی و علمی تحت نظر پزشک متخصّص در بسیاری از کلینیکهای درمانی کشور ازجمله کلینیک درد گیلان انجام میشود.
با توجّه به رجوع بیشتر مردم به طبّ سنتی و استفاده از داروهای گیاهی در یک دهۀ اخیر با سیر جدیدی از بازگشت و رغبت مردم به شیوههای قدیمی درمانی برای محفوظ ماندن از آسیبها و عوارض داروهای شیمیایی روبهرو هستیم. زالودرمانی مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا FDA است و کشورهای سوئد و بلغارستان از صادرکنندگان اصلی زالوهای طبّی محسوب میشوند. امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته زالودرمانی بهطور وسیعی بعد از جرّاحیهای پلاستیک و زیبایی و ترمیمی میکروسرجری، پیوند اعضا، بیمارانی که در خطر احتمال قطع اندام و زخم دیابت هستند، بیماران قلبی و عروقی و تنگی عروق، ترمبوز وریدی، لختۀ خون وریدهای واریسی، سندرم فلبیت، وزوز گوش تینیتوس، بیماریهای التهابی و کاهش درد استوآرتریت بهکار میرود.
یکی از کاربردهای اعجابانگیز زالو خاصیت آن در کاهش درد و التهابهای مفصلی و استخوانی است و همانطور که اشاره شد، در بیماریهای آرتروز، آرتریت، اسپاسم و دردهای عضلانی کاربرد دارد و علاوه بر تسکین درد و التهاب، خستگی و کوفتگی عضلات نیز با زالودرمانی تسکین مییابد. در بیماریهای دستگاه حرکتی، رماتیسم مفصلی، بیماریهای چشمی، بهخصوص تورّم چشمها و بیماریهای اختلال گردش خون، همچنین در ساعات اولیۀ سکتۀ مغزی برای بازگشایی عروق بسیار مؤثّر است. در بیماریهای حرکتی عصبی (صرع و گرفتگی عروق مغزی) بیماریهای التهابی (گاستریت حاد و لارنژیت) و بیماریهایی چون نقرس، سردردها، درمان جوش صورت، کبد چرب و در درمان ناباروری و تودههای رحمی نیز بسیار کاربرد دارد.
زالو موجودی کرمیشکل است با بدن لزج و چسبنده که خونآشام نیز هست؛ شاید به همین دلایل ظاهری است که در نگاه مردم بسیار چندشآور است تا جایی که در ادبیات فارسی هم برای اشاره به فردی که از دیگران بهرهکشی میکند، از عبارت «زالوصفت» استفاده میکنند، امّا قصد ما در این مقاله این بود که شما را با آنچه از زاویۀ دید اکثر افراد پنهان مانده و با جنبۀ درمانی این موجود بیشتر آشنا کنیم.
زالو از نرمتنان آبزی است که در مردابها و شالیزارها زندگی میکنند. برخی از انواع زالوها سمّی و خطرناک و گروهی نیز مفید و با آثار درمانی ارزنده هستند. تاکنون بیش از ششصد نوع زالو شناخته شده که فقط پنجاه نوع آن از خون پستانداران تغذیه میکنند که فقط پانزده نوع آن کاربرد پزشکی دارد. زالودرمانی با رعایت نکات بهداشتی و علمی تحت نظر پزشک متخصّص در بسیاری از کلینیکهای درمانی کشور ازجمله کلینیک درد گیلان انجام میشود.
