نقش تغذیه در بیماریهای عصبی سالمندان
دوشنبه 8 تیر 1405
سالمندان در معرض بیماریهای عصبی فراوانی ازجمله آلزایمر، پارکینسون و حسّاسیتهای عصبی متعدّد مانند افسردگی، اضطراب و استرس قرار دارند.
آلزایمر
فراموشکاری و از دست دادن حافظه، بهویژه حافظة کوتاهمدّت در بین سالمندان شایع است. آلزایمر از بیماریهایی محسوب میشود که در سالهای اخیر در سالمندان شایع شده است. در این بیماری -که آغازی پنهان و سیری تدریجی دارد- نورونهای حاوی استیلکولین -که مسئول تجزیة پروتئینها هستند- در معرض آسیب قرار میگیرند. افزایش رادیکالهای آزاد -که طیّ فرایندهای متابولیکی حاصل میشوند- ازدیاد روی و آهن در سرم و افزایش تخریب نورونها را به دنبال دارد. دیده شده که کاهش دریافت ویتامین E –که بزرگترین منبع آن جوانة گندم است- با تضعیف حافظه ارتباط دارد. همچنین گفته شده است که دریافت مادّهای به نام کارنیتین -که از اسیدهای آمینة لیزین و متیونین تشکیل شده- تخریب مغز را در بیماران مبتلا به آلزایمر کاهش میدهد.
عوامل خطر این بیماری شامل دیابت، بیماریهای قلبی- عروقی، سکته، فشار خون بالا، افزایش سن، افسردگی، ضربه به سر، مصرف سیگار و الکل و سابقة خانوادگی است. بیماریهای عفونی و مسمومیتهای دارویی نیز یکی از علل نقصان عقل محسوب میشوند.
نشانههای مراحل اولیة بیماری عبارت است از:
از دست دادن حافظة کوتاهمدّت، مشکل در یافتن لغات همراه با تغییرات خفیف شخصیتی، پرسش مکرّر یک سؤال، سختی در تصمیمگیری، بدگمانی، تغییر در حسّ چشایی و بویایی و بینایی، افسردگی، کاهش قوّة ابتکار، خیالبافی، تحریکپذیری و هیجانزدگی.
از لحاظ جسمی، بیماری با کاهش وزن همراه است. در مراحل انتهایی بیماری کمآبی و خشکی بدن و عدم توانایی در بلع نیز رخ میدهد.
از لحاظ روانی، در مرحلة نهایی، بیمار منزوی و ساکت میشود. حضور ذهن ندارد. بهداشت شخصی و مراقبت از خود را نمیتواند انجام دهد. از منزوی کردن یا جداسازی این بیماران باید خودداری کرد، چون روند بیماری را تسریع میکند. باید آنها را در فعّالیتهای روزانه شرکت داد. پس از سالها ابتلا مرگ این بیماران به علّت عوارض کلیوی، تنفّسی و قلبی فرامیرسد.
درمان تغذیهای این بیماران عبارت است از:
دریافت انرژی کافی، دریافت آنتیاکسیدانها (موجود در میوهها و سبزیجات) که از اکسیده شدن غشای سلولها جلوگیری میکنند، مایعات به مقدار لازم و حذف اسیدهای چرب اشباع (روغنهای جامد و چربیهای حیوانی).
اسیدهای چرب اشباع و بهویژه نوع ترانس، در ایجاد بیماری مؤثّرند. غذا باید به مقدار کم و به دفعات مصرف شود. فعّالیتهای فیزیکی را در کاهش ابتلا مؤثّر دانستهاند.
پارکینسون
پزشکی به اسم James Parkinson برای اولین بار در سال 1817 از این بیماری تعریفی ارائه کرد. پارکینسون یک اختلال عصبی - عضلانی پیشرونده است که به علّت کاهش مادّهای به اسم دوپامین در گرههای پایهای مغز به وجود میآید. شخص مبتلا دچار لرزش میشود. در صحبت کردن، جویدن و بلع مشکل پیدا میکند. راه رفتن او غیرطبیعی میشود و تعادلش به هم میخورد. عضلات سفت و سخت شده و حرکات نیز سست میشوند. سنّ ابتلا پس از شصت سالگی است و با بالا رفتن سن احتمال ابتلا بیشتر میشود. مردان بیشتر از زنان به این بیماری مبتلا میشوند. علّت بیماری ناشناخته است، ولی مصرف زیاد چربی، بهویژه چربیهای اشباع، کلسترول، آهن و قرار گرفتن در معرض حشرهکشها و موادّ ضدّ آفات نباتی را از علل آن ذکر کردهاند.
پس از ابتلا به این بیماری، حسّ بویایی کاهش مییابد. شخص دچار افسردگی میشود. حرکات مچ دست افزایش مییابد. سی در صد بیماران نیز به زوال عقل مبتلا میشوند. کاهش وزن در این بیماران رایج است. علّت کاهش وزن، دریافت کمتر انرژی به علّت مشکلات بلع و جویدن و اثرات جانبی داروها و همچنین افزایش مصرف انرژی در بدن به علّت تغییراتی است که به وجود آمده است.
در درمان تغذیهای با مصرف آنتیاکسیدانها (ویتامینها و موادّ معدنی) ممکن است سرعت پیشرفت بیماری کند شود. بیماران اگر مشکل بلع داشته باشند، باید از غذاهای نیمهجامد استفاده کنند. مایعات به اندازة کافی مصرف کنند. از کاهش وزن جلوگیری کنند. مقدار پروتئین دریافتی باید 5/0 گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن باشد، زیرا پروتئین زیاد اثر داروی مصرفشده را کاهش میدهد. اگر بیمار خیلی کاهش وزن داشته باشد، میتوان از پروتئین بیشتری برای او استفاده کرد که بهتر است مقداری از آن از حبوبات تأمین شود. شیر خشک و غلات غنیشده نیز مناسب هستند. باید با مصرف غلات سبوسدار از یبوست جلوگیری کرد. قهوه و الکل نقش مهمّی در تشدید این بیماری دارند. دریافت اسیدفولیک و ویتامینهای B6 و B12 به اندازة کافی در عدم ابتلا به این بیماری مؤثّر است.
افسردگی
پانزده تا بیست درصد سالمندان دارای نشانههای افسردگی هستند. علائم این بیماری عبارت است از:
بیقراری، غم و اندوه بیدلیل، بیاشتهایی، کاهش وزن، بیخوابی، خستگیپذیری، از دست دادن اعتماد به نفس، اختلال تمرکز و حافظه، رکود روانی- حرکتی و بدبینی نسبت به آینده.
همچنین گاهی واکنشهای دارویی موجب بیاشتهایی میشود. علّت بیاشتهایی باید هرچه زودتر تشخیص داده شود تا موجب کاهش وزن نشود. افسردگی میتواند با تأثیر گذاشتن روی اشتها و هضم و جذب، مقدار دریافت انرژی را تغییر دهد و در نتیجه روی کاهش وزن مؤثّر باشد. برای پیدا کردن علّت ضعف یا خستگی باید فرد از لحاظ ابتلا به عفونت مزمن، بیماریهای التهابی مزمن، کمخونی و بیماریهای مربوط به تیروئید مورد ارزشیابی قرار گیرد.
افسردگی ممکن است نتیجة بیماریهای تشخیص داده نشدهای مانند تومور مغزی و یا به علّت برخی سرطانها باشد. همچنین کمبود ویتامین B12 و اسیدفولیک باعث ازدیاد هموسیستئین در خون میشود که این مسئله را در ایجاد افسردگی مؤثّر میدانند. مکمّل اسیدهای چرب امگا 3 و سلنیوم برای بیماران مبتلا به افسردگی توصیه میشود.
