آنفلوانزا بیماری بسیار خطرناکی است که در افراد مسن و کسانی که زمینۀ بیماریهای خاص و ضعیفکنندۀ سیستم ایمنی دارند، مثل مبتلایان به دیابت، آسم و بیماریهای قلبی میتواند کشنده باشد. ویروس این بیماری هر سال تغییرات کوچکی پیدا میکند و به همین دلیل هیچوقت انسان نسبت به آن مقاومت دائمی پیدا نمیکند. گاهی اوقات ویروس تغییرات بزرگی پیدا میکند و در این موارد با توجّه به اینکه ویروس کاملاً تغییر کرده و هیچکس نسبت به آن مقاومت ندارد، میتواند سریعاً در تمام دنیا منتشر شود و منجر به مرگومیر زیادی شود. نمونۀ بارز این همهگیری مربوط به سال 1918 است که منجر به مرگ بیش از چهل میلیون نفر در جهان شد. تغییرات سالانۀ ویروس، بیماریزایی شدید آن و مرگومیر ناشی از بیماری، لزوم واکسیناسیون سالانه را اجتنابناپذیر میکند.
واکسن آنفلوانزا اولین بار در سال 1945 در آمریکا تولید شد. فرایند ساخت واکسن در تخم مرغ جنیندار صورت میگیرد و حدود شش ماه طول میکشد. در اواخر فصل آنفلوانزا، هر سال ویروسهای مختلف از کشورهای مختلف در مرکز کنترل و پیشگیری بیماری در آمریکا جمعآوری میشوند و واکسن سال بعد بر اساس تغییرات ایجادشده در این ویروسها، برنامهریزی و ساخته میشود. رایجترین واکسن آنفلوانزا از غیرفعّال کردن ویروسهای تکثیریافته در تخم مرغ تهیّه میشود و بهصورت تزریق در عضلۀ بازو مصرف میشود. البته نوع دیگری از این واکسن هم وجود دارد که بهصورت اسپری و حاوی ویروس ضعیفشده است و فعلاً فقط در آمریکا مصرف میشود.
واکسنهای دیگری هم وجود دارند -که در محیط کشت سلولی (بهجای تخم مرغ) تهیّه میشوند- که هنوز تجاری نشدهاند، ولی به علّت سرعت عمل در تهیّۀ آن میتوانند در مواقع بروز همهگیریهای جدید مفید واقع شوند.
برای تهیّۀ هر دوز واکسن یک تا دو تخم مرغ مصرف میشود؛ با توجّه به تعداد زیاد واکسن مورد نیاز دنیا میتوان حدس زد که هر سال تعداد بسیار زیادی تخم مرغ باید برای این کار مصرف شود، امّا این کار به هر حال از تهیّۀ واکسن در محیط کشت سلولی ارزانتر است.
چه کسانی باید واکسینه شوند؟
- همۀ کسانی که بیش از شش ماه سن دارند و تمایل دارند خطر ابتلا به آنفلوانزا را کاهش دهند، میتوانند واکسینه شوند.
- افراد پنجاه ساله و بالاتر
- کسانی که در خانههای سالمندان یا در پانسیونها و بهصورت دستهجمعی زندگی میکنند.
- بیماران ریوی، قلبی- عروقی (غیر از بیماران فشار خونی) و بیمارانی که مبتلا به نارسایی کلیوی- کبدی و اختلالات متابولیک مثل دیابت هستند.
- کسانی که بیماریهای مزمن دارند و به علّت این بیماریها قادر به تخلیۀ اخلاط خود نیستند و به علّت اختلال بلع ممکن است دچار عفونت ریوی شوند، مثل بیماران فلج نخاعی و یا بیمارانی که دچار تشنّج میشوند.
- کسانی که دچار ضعف سیستم ایمنی هستند، مثل بیمارانHIV (ایدز)، بیماران سرطانی یا کسانی که پرتودرمانی میشوند و یا از داروهای حاوی استروئید (کورتون) استفاده میکنند.
- افراد شش ماه تا هجده ساله که مجبور به استفاده از آسپرین هستند و اگر آنفلوانزا بگیرند، به علّت مصرف آسپرین دچار سندرم ری (اختلالات هوشیاری همراه با نارسایی کبدی) میشوند.
- زنانی که در فصل آنفلوانزا حامله میشوند.
- کسانی که در بیمارستانها و درمانگاهها کار میکنند و یا از بیماران بدحال پرستاری میکنند.
- افراد ساکن در منزلی که کودک کمتر از شش ماه دارند، چون خود کودک نمیتواند واکسینه شود، بنابراین بهتر است اطرافیان واکسینه شوند تا کودک آلوده نشود.
کودکان شش ماه تا هشت سال که برای بار اوّل واکسینه میشوند باید دو بار به فاصلۀ چهار هفته واکسن دریافت کنند. برای کودکان شش ماه تا چهار سال هر بار نصف واکسن تزریق میشود. در سالهای بعدی یک نوبت واکسیناسیون کافی خواهد بود.
واکسن بهتر است اواخر شهریور تا اوایل مهر تزریق شود، ولی در صورت تأخیر در هر زمانی که دورۀ بیماری آنفلوانزا تمام نشده است، یعنی حتّی در اردیبهشت ماه میتوان آن را تزریق کرد. خانمهای حامله در معرض آنفلوانزای شدید و کشنده قرار دارند، بنابراین کسانی که در فصل آنفلوانزا قرار است حامله شوند، حتماً باید واکسینه شوند. مصرف واکسن غیرفعّال و کشتهشده در زن حامله هیچ منعی ندارد و حتماً توصیه میشود. مادران در حال شیردهی هم بهتر است واکسینه شوند تا از آلودگی نوزاد جلوگیری شود، چون نوزاد کمتر از شش ماه نمیتواند واکسن دریافت کند.
واکسن آنفلوانزا بسیار کمعارضه محسوب میشود، امّا تزریق آن در کسانی که به تخم مرغ حسّاسیت دارند، میتواند موجب شوک شدید شود، بنابراین در این افراد توصیه نمیشود. مهمترین عارضۀ واکسن سرخی، درد و قرمزی در محلّ تزریق است. این عارضه موقّتی است و در پانزده تا بیست درصد مردم اتّفاق میافتد و خودبهخود بهبود پیدا میکند. کمتر از یک درصد افراد واکسینه ممکن است دچار تب، لرز و دردهای عضلانی شوند؛ این اتّفاق بیشتر در کسانیکه قبلاً واکسن نزدهاند یا مبتلا به آنفلوانزا نشدهاند، پیش میآید و بعد از یک یا دو روز خودبهخود خوب میشود و به معنی ابتلا به آنفلوانزا نیست، بلکه فقط عارضۀ واکسن است.
سندرم گیلنباره -که یک فلج عصبی- عضلانی است- خیلی بهندرت بعد از واکسیناسیون دیده میشود، ولی به علّت اینکه این بیماری بسیار نادر است، ارتباط آن با واکسیناسیون به اثبات نرسیده است. واکسن آنفلوانزا در صورتی که خوب تهیّه شده باشد، در افراد زیر شصتوپنج سال و تقریباً سالم، هفتاد تا نود درصد از بروز آنفلوانزا پیشگیری میکند. در کسانی که بیماریهای مزمن و مشکلات قبلی دارند یا در خانههای سالمندان و در شرایط بیماری به سر میبرند، این واکسن سی تا هفتاد درصد از احتمال بستری شدن آنها در بیمارستان به دنبال ابتلا به آنفلوانزا پیشگیری میکند.
باید مطمئن باشیم که چون در این واکسن از ویروس کشتهشده و غیرفعّال استفاده میشود، بنابراین به هیچوجه منجر به ابتلا به آنفلوانزا نمیشود؛ البته اثر واکسن دو هفته پس از تزریق ظاهر میشود، بنابراین در مدّت دو هفتۀ اوّل بعد از تزریق، شخص ممکن است دچار آنفلوانزا شود که هیچ ربطی به واکسن ندارد.
موارد منع واکسیناسیون آنفلوانزا
- کودکان کمتر از شش ماه.
- کسانی که سابقۀ واکنش آلرژیک شدید به تخم مرغ یا واکسیناسیون قبلی نشان دادهاند.
- کسانی که سابقۀ بیماری گیلنباره دارند باید با پزشک خود مشورت و تصمیمگیری کنند.
- کسانی که در زمان واکسیناسیون بیماری شدیدی دارند، بهتر است بعد از بهبود، اقدام به واکسیناسیون کنند.
