پیشگیری از گرمازدگی از دیدگاه طبّ سنّتی ایران
چهارشنبه 11 شهریور 1405
در فصل تابستان هوا به گرمی می‌گراید و این افزایش دما بر زندگی ما تأثیر می‌گذارد. صرف گرم شدن هوا نه بد است و نه خوب، به‌طور نمونه سالمندانی که از دردهای مفصلی رنج می‌برند، در فصل تابستان بیماری خود را کمتر احساس می‌کنند (البته اگر در معرض باد مستقیم پنکه یا کولر قرار نگیرند). درست در نقطة مقابل این گروه جوانان هستند که به دلیل بالا بودن نیروی جوانی و حرارت درونی، افزایش دمای هوا را بیشتر احساس می‌کنند و در تابستان باد خنک کولر و نوشیدنی‌های خنک بهترین همنشین آن‌ها می‌شود.
از دیدگاه طبّ سنّتی ایران مزاج فصل تابستان گرم و خشک است و موجب تغییراتی در بدن می‌شود که یکی از آن‌ها افزایش تولید مادّة صفراست که دارای مزاج گرم و خشک است. حال اگر کسی خود سوء مزاج صفراوی داشته باشد و یا مستعدّ آن باشد، بیشتر درگیر عوارض آن می‌شود. افزایش صفرا در بدن موجب احساس گرما، تشنگی، احساس تلخی در دهان، تهوّع، واکنش سریع به گرما، تندی خُلق، کم‌حوصلگی و بروز برخی بثورات پوستی می‌شود.
برای مقابله با این تغییرات روش‌هایی در طبّ سنّتی ایران وجود دارد که در اینجا به آن‌ها اشاره می‌کنیم:
- پرهیز از حرارت خورشید
در فصل تابستان نور خورشید مستقیم است و حرارت آن شدیدتر است و خود موجب افزایش حرارت بدن می‌شود. بنابراین باید تا جایی که امکان دارد، از آن پرهیز کرد. برای این کار می‌توان بیشتر کارها را در ابتدای روز و یا انتهای آن انجام داد و از سایبان استفاده کرد.
- پرهیز از فعّالیت‌های ورزشی شدید
هر فعّالیتی که نیازمند انقباض شدید عضلانی باشد، حرارت زیادی در بدن تولید و بدن را وادار به تعریق می‌کند؛ در نتیجه بر حرارت و خشکی بدن می‌افزاید. برای مقابله با آن باید از این دست فعّالیت‌ها پرهیز کرد و ساعت آن را به ابتدای صبح یا شب منتقل کرد.
- پرهیز از مصرف موادّ غذایی‌ای که ایجاد حرارت می‌کنند
بهتر است مصرف موادّ غذایی‌ای که موجب افزایش مادّة صفرا می‌شود، کاهش یابد. موادّ غذایی تند، چرب و شیرین ازجمله موادّ سازندة صفرا محسوب می‌شوند. فلفل، دارچین، زنجبیل، آویشن و زیرة سیاه ازجمله ادویه‌هایی هستند که باید کمتر در غذاها استفاده شوند. شیرینی‌های تر و خشک، کیک، انواع حلوا، خرما و ... نیز موادّ شیرینی هستند که تولید حرارت می‌کنند. از انواع غذاهای چرب و موادّ غذایی سرخ‌شده و بعضی از غذاها مانند چیپس هم باید پرهیز شود، زیرا هم سرخ شده‌اند و هم ادویه‌های تندی در آن‌ها وجود دارد. مصرف هر نوع چاشنی یا غذای شور نیز موجب افزایش تشنگی و عطش می‌شود.
همان‌طور که گفتیم مزاج تابستان گرم و خشک است و جالب این است که مزاج اکثر میوه‌های تابستانی سرد و تر است. هندوانه می‌تواند نقش مهمّی در کاهش حرارت بدن داشته باشد. آلوی زرد، هلو، شلیل، قیسی، زردآلو، آلبالو و گیلاس ازجمله میوه‌های مفیدی هستند که در طبّ سنّتی از بعضی از آن‌ها به عنوان صفرابر نام برده شده است. نکتة مهمّی که در مصرف این میوه‌ها وجود دارد این است که بهتر است در ساعات گرم روز، یعنی بین ده صبح تا پنج یا شش عصر استفاده شوند. این میوه‌ها نفّاخ هستند، پس بهتر است که افراد مبتلا به ضعف گوارشی و نفخ، کمتر از این میوه‌ها استفاده کنند. مصرف خیار و کاهو سکنجبین هم کمک زیادی به کاهش حرارت بدن می‌کند. یکی از روش‌هایی که بدن برای مقابله با گرما استفاده می‌کند، تعریق است و تعریق یعنی از دست دادن آب. مزاج آب سرد و تر است و از دست دادن آن موجب افزایش حرارت بدن می‌شود و ما باید در تأمین آب بدن بکوشیم. اگرچه هنوز هم ساده‌ترین و بهترین نوشیدنی آب است، ولی در طبّ سنّتی ایران علاوه بر آب انواع شربت‌ها و نوشیدنی‌ها توصیه شده است که در ادامه دربارة آن‌ها توضیح می‌دهیم.
دوغ: یکی از نوشیدنی‌های محبوب ما ایرانیان است که از ترکیب ماست (پس از گرفتن کره) و آب به دست می‌آید. افزودن کمی نعناع خشک و پونه و گل سرخ می‌تواند به عنوان مصلح آن مورد استفاده قرار گیرد.
شربت سکنجبین: 3000 گرم شکر را در ظرفی سنگی و یا شیشه‌ای بریزید و آن را مسطّح کنید و سرکة خانگی را آن‌قدر به آن اضافه کنید تا به نزدیکی سطح آن برسد. دیگ را با شعلة ملایم حرارت دهید تا شکر حل شود و کف آن را بگیرید. مقداری آب در آن بریزید تا رقیق‌تر شود. 250 گرم گلاب به آن اضافه کنید و حرارت دهید. یک دسته نعناع را در آن بریزید و دو تا سه قل بجوشانید. نعناع را بیرون آورید و بقیه را حرارت دهید تا به قوام آید و پس از سرد شدن در ظرف شیشه‌ای نگهداری کنید. هر بار مقدار یک پنجم لیوان از شربت فوق را با آب خنک مخلوط و میل کنید.
شربت آبغوره: 500 گرم آبغوره را با شعلة ملایم بجوشانید تا به نصف برسد و بعد250 گرم شکر به آن اضافه کنید تا به قوام آید. هر بار مقدار یک پنجم لیوان از شربت فوق را با آب خنک مخلوط و میل کنید.
شربت آبلیمو: 500 گرم آبلیموی ترش را با شعلة بسیار ملایم بجوشانید و کف آن را بگیرید و بعد 250 گرم شکر به آن اضافه کنید تا به قوام آید. هر بار مقدار یک پنجم لیوان از شربت فوق را با آب خنک مخلوط و میل کنید.
شربت زرشک: 500 گرم زرشک را با 1500 گرم آب در ظرف سنگی یا شیشه‌ای با شعلة ملایم بجوشانید تا به نصف برسد. آن را صاف کنید و با 500 گرم شکر به قوام بیاورید. هر بار مقدار یک پنجم لیوان از شربت فوق را با آب خنک مخلوط و میل کنید.
شربت آلو: 500 گرم آلوی سیاه و یا آلوی خراسان را در 1500 گرم آب از شب تا صبح خیس کنید و با شعلة ملایم بجوشانید تا به نصف برسد. سپس آن را صاف کنید و مقداری گلاب به آن اضافه کنید و با 500 گرم شکر به قوام بیاورید.
ناگفته نماند که مصرف شیرة مربّای آلبالو یا شیرة مربّای به به صورت شربت می‌تواند در کاهش حرارت بدن مفید باشد.
