زایمان طبیعی، ولی بدون درد
یکشنبه 7 اردیبهشت 1404
بارداری یکی از شیرینترین و در عین حال سختترین دورههای زندگی مادران است؛ ماههایی که با عشق و امید سپری میشود تا نوزادی سالم و سرحال به جمع خانواده بپیوندد، امّا آنچه از همان روزهای اول فکر و ذهن مادران را بیشتر درگیر میکند، انتخاب روش زایمان است.
بیشتر خانمها میدانند که زایمان طبیعی روش بهتر و مناسبتری است و هم به نفع خودشان و هم به نفع جنینشان خواهد بود، امّا ترس از درد و نگرانی از شرایط حین زایمان موجب میشود که به سزارین روی آورند و فکر زایمان طبیعی را از سر خارج کنند. این در حالی است که متخصّصان تأکید میکنند که زایمان طبیعی بهترین روش است و فقط در مواردی خاص باید از سزارین کمک گرفت. از نظر پزشکان زایمان طبیعی با ساختار بدن مادر سازگار و هماهنگ است و عوارض کمتری برای او و نوزاد ایجاد خواهد کرد.
شروع زایمان با انقباضات رحمی و درد ناشی از آن همراه است. در واقع «درد» پیامی است که اعلام میکند: «زایمان در حال شروع شدن است». زایمان را به سه مرحلة اساسی تقسیم میکنند: مرحلة اول با انقباضات رحمی شروع میشود که با درد همراه است. در این مرحله انقباضات رحمی سبب چرخش جنین و حرکت آن به سمت پایین، یعنی کانال زایمان میشود. همچنین با انقباضات رحمی و نزول جنین، گردن رحم باز میشود و نهایتاً به قطر حدود ده سانتیمتر میرسد. در اینجا مرحلة اول به پایان میرسد.
پس از باز شدن کامل گردن رحم، مرحلة دوم آغاز میشود که جنین در کانال زایمانی به سمت پایین میآید و با ادامة انقباضات رحمی نهایتاً خارج میشود. خروج جنین پایان مرحلة دوم زایمانی است. مرحلة سوم نیز -که مرحلة پایانی است- از خروج جنین تا خروج جفت را شامل میشود.
تلاش برای کاهش درد زایمانی به زمانهای بسیار دور و فرهنگهای کهن مثل مصر، چین و یونان باز میگردد. اقدامات زایمان بدون درد مدرن مربوط به آقای جیمز سیمپسون، پزشک اسکاتلندی است که در سال 1847 در دو مورد زایمان با استفاده از کلوروفورم موفّق شد که درد زایمان را کاهش دهد. سپس در سال 1853 از کلوروفورم برای بیدرد کردن زایمان هشتم ملکة ویکتوریا استفاده کرد.
امروزه از روشهای مختلفی برای کنترل و کاهش دردهای زایمانی استفاده میشود که خانمها میتوانند از آنها بهره ببرند. به عنوان نمونه به کمک تکنیکهای ریلکس کردن بدن، میتوان به بیمار کمک کرد که آرامش بیشتری داشته باشد و به کمک تکنیکهای ذهن و بدن، اضطراب کمتری را تجربه خواهد کرد. علاوه بر این با استفاده از تکنیکهای تنفّسی نیز میتوان درد زایمان را تا حدّی کاهش داد.
با استفاده از مخدّرها -که بهترین داروهای ضدّ درد محسوب میشوند- یا به کمک داروهای بیحسّی موضعی نیز میتوان درد زایمان را کاهش داد. بیدردی به کمک گازهای استنشاقی نیز روش دیگری است که میتوان از آن استفاده کرد. استفاده از مخدّرها شاید بهترین روش باشد، امّا این روش به دلیل اینکه میتواند باعث بروز مشکلات تنفّسی برای مادر و جنین شود و ممکن است پس از تولّد، نوزاد را دچار عوارض مخدّر کند، روش چندان مناسبی محسوب نمیشود. بنابراین تا جایی که امکان دارد، باید استفاده از مخدّرها را کنار گذاشت و از روشهای دیگر کمک گرفت.
داروهای بیحسّی موضعی را میتوان بهطور موضعی در بافتهای اطراف مجاری زایمانی تزریق کرد، ولی روش بهتر، تزریق این مواد کنار نخاع مادر است. با انجام چنین کاری انتقال درد از رشتههای عصبی به نخاع مختل شده و در نتیجه، دردی منتقل و احساس نمیشود.
بهترین روش برای زایمان بیدرد
همان طور که گفته شد، زایمان بیدرد روشهای مختلفی دارد، بنابراین مهم است بدانیم کدام روش تأثیر بیشتری دارد و عوارض آن کمتر است. تکنیک بیحسّی اپیدورال در میان دیگر روشهای زایمان بدون درد، تأثیر بهتر و عوارض کمتری دارد. در این روش یک لولة باریک به نام کاتتر اپیدورال در کنار نخاع قرار میگیرد. این لوله بهطور مستقیم با نخاع تماس ندارد و در ناحیة اطراف نخاع است و با تزریق داروی بیحسّی بر نخاع تأثیر میگذارد و بیمار درد را احساس نمیکند. در این روش ترکیبی از داروهای بیحسّی موضعی با مقدار بسیار کم استفاده میشود تا فقط روی رشتههای عصبی مربوط به درد تأثیر بگذارد و رشتههای حرکتی را مختل نکند، چراکه انقباضات رحم حین زایمان همچنان باید ادامه داشته باشد.
اگر بنا به دلایلی روند زایمان خوب پیش نرود و مشکلاتی ایجاد شود، این امکان وجود دارد که به کمک این کاتتر و با استفاده از غلظتهای بالاتر داروها، بیحسّی عمیقتری برای بیمار ایجاد کنیم تا عمل جرّاحی برای او انجام شود. پس از عمل نیز تا زمانی که بیمار در بیمارستان حضور دارد، از طریق کاتتر میتوانیم بیدردی بعد از عمل را برایش ایجاد کنیم.
بیحسّی اپیدورال
همان طور که ذکر شد، روشهای مختلفی برای زایمان بدون درد وجود دارد، امّا روش بیحسّی اپیدورال تأثیر بهتر و عوارض کمتری دارد. در این روش ابتدا بیمار باید آماده شود. در این مرحله توضیحات لازم در مورد مراحل زایمان و نیز تکنیک بیحسّی به مادر باردار داده میشود. پس از اخذ رضایتنامة کتبی از خانم باردار و همسرش، ابتدا چهارصد تا پانصد میلیلیتر سرم نمکی یا سرم رینگر از طریق وریدی تزریق میشود. سپس در حالت نشسته یا خوابیده به پهلو و با بیحسّی موضعی یک لولة باریک به نام کاتتر اپیدورال را از ناحیة کمر وارد فضای اطراف نخاع میکنند. این لولة باریک وارد نخاع نمیشود، بلکه نوک آن وارد چربی اطراف نخاع میشود و به این ترتیب با تزریق داروی بیحسّی، اعصابی که از نخاع خارج میشوند و از این ناحیه عبور میکنند، بیحس میشوند. در این روش این لوله در پشت بیمار قرار دارد و وی میتواند حتّی در مراحل پیشرفت زایمانی راه برود.
نخاع صدمه میبیند یا خیر؟
بعضی از خانمها زایمان بدون درد را با بروز کمردردهای شدید پس از زایمان و مشکلات نخاعی مرتبط میدانند و تصوّر میکنند که همیشه چنین مشکلاتی برای مادر ایجاد خواهد شد. برای همین تصمیم میگیرند که به جای استفاده از این روش، سزارین را انتخاب کنند.
کاتتر اپیدورال وارد نخاع نمیشود و تنها در فضای اطراف نخاع قرار میگیرد. از طرف دیگر، نخاع در مهرههای به نخاع منتفی میشود. اغلب مردم روشهای مختلف زایمان بدون درد را با نام بیحسّی نخاعی میشناسند و تفاوتی میان انواع مختلف آن قائل نمیشوند. در یکی از روشهای بیحسّی که دارو داخل مایع مغزی- نخاعی تزریق میشود، افراد بیشتر دچار سردرد و کمردرد خواهند شد که در روش بیحسّی اپیدورال این عارضه اتّفاق نمیافتد.
کمردردهایی که در دوران بارداری ایجاد میشود، بیشتر ناشی از علل دیگر مانند تحمّل وزن جنین است که مادر باید چند ماهی آن را همراه خودش حمل کند. در نتیجه در مادرانی که ماهیچههای اطراف ستون مهرههای آنها ضعیفتر است، فشار بیشتری ایجاد شده و دچار کمردرد بیشتری میشوند. بنابراین توصیه میشود که خانمها قبل از بارداری یا در ماههای اول بارداری ورزشهایی را انجام دهند که کمک میکند این ماهیچهها قویتر شوند و مادر وزن جنین را بهتر تحمّل کند.
برای اقدام به زایمان بدون درد بیمار باید حتماً در فاز فعّال مرحلة اول زایمانی باشد، بهطوری که در خانمی که اولین زایمانش است، گردن رحم حدود پنج سانتیمتر و در خانمهای دیگر -که چندمین زایمانشان است- حدود چهار سانتیمتر باز شده باشد. علاوه بر آن منعی برای زایمان طبیعی مثل عدم تناسب اندازة سر نوزاد با اندازة لگن مادر، قرارگیری غیرطبیعی جنین از جمله تولّد از طریق دست، پا، شانه و ...، همچنین منعی برای بهکارگیری روشهای بیحسّی از ناحیة کمر وجود نداشته باشد، از جمله اختلالات انعقاد خون و عفونت در محلّ تزریق.
عوارض احتمالی اپیدورال
عارضة بسیار نادر سوراخ شدن پردة اطراف نخاع (سخت شامه) است که با سوراخ شدن آن احتمال بروز سردرد وجود دارد، ولی خوشبختانه با اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی قابل کنترل است.
در مورد کمردرد احتمالی باید گفت که در یک زایمان طبیعی نیز، حتّی بدون بهکار بردن هیچ تکنیکی، احتمال کمردرد ده تا هجده درصد است و با اجرای این تکنیک این میزان افزایش پیدا نمیکند. کمردرد پس از زایمان علل دیگری دارد از جمله: افزایش وزن حین حاملگی، سابقة کمردرد قبلی، سنّ پایین و فشرده شدن اعصاب بین سر نوزاد و لگن مادر. برای پیشگیری از بروز کمردرد بهتر است به هنگام جابهجا کردن بیمار دقّت بیشتری کرد و در دوران بارداری و پس از زایمان ورزشهایی برای تقویت عضلات اطراف ستون مهرهها انجام داد.
عوارض جنینی
مطالعات وسیعی در این زمینه انجام شده است. تنها در تعداد بسیار کمی از آنها افزایش زمان مرحلة دوم زایمان به میزان بیست تا چهل درصد گزارش شده است که البته زمان بسیار طولانیای هم به نظر نمیرسد. این در حالی است که در روش سزارین خطرات عمدهای مادر را تهدید میکند، از جمله خطر استفراغ در حین بیهوشی و بازگشت محتویات معده به مجاری هوایی و ریه که میتواند باعث خفگی، عفونت و عوارض جبرانناپذیری شود.
سزارین یا زایمان بدون درد؟
وقتی که مزایای زایمان بدون درد مشخّص میشود، باز هم بعضیها فکر میکنند که بهتر است سزارین را انتخاب کنند چون روشی شناختهشدهتر است. آنها باور دارند که سزارین با تمام عوارض و معایبی که دارد، از زایمان بدون درد کمعارضهتر خواهد بود.
یکی از مزایای زایمان بدون درد کاهش تقاضا برای انجام سزارینهای غیرضروری است. در حال حاضر درصد زیادی از خانمها برای فرار از درد زایمان از پزشک خود تقاضای استفاده از روش سزارین را میکنند. علاوه بر این در حاملگیهای پرخطر مثل مادر مبتلا به بیماریهای قلبی، مسمومیت و فشار خون حاملگی میتوان با حذف درد، آثار منفی زایمان را روی سیستم قلب و عروق مادر کاهش داد.
اگر مادران بهخوبی با پزشک همکاری کنند، زایمان بدون درد روشی بسیار عالی و مناسب است. استفاده از این روش در مقایسه با سزارین عوارض کمتری برای مادر ایجاد خواهد کرد و حتّی لازم نیست در بیمارستان بستری شود. از طرف دیگر با این روش هنگام عبور جنین از کانال زایمانی به او کمک میشود که وضع قلبی، عروقی و ریوی بهتری داشته باشد. بنابراین در صورتی که متخصّص زنان و زایمان استفاده از روش زایمان بدون درد را برای مادر پیشنهاد کند، بهتر است خانمها به جای سزارین به این روش روی آورند و بیدلیل جرّاحی نکنند.
برتریهای زایمان بدون درد در مقایسه با زایمان طبیعی
با بروز درد یکسری موادّ شیمیایی در بدن آزاد میشود. این مواد تأثیر منفی و مخرّبی بر روند انقباضات دارد. با حذف این عوامل میتوان انقباضات هماهنگتر و مؤثّرتری داشت. در واقع میتوان مرحلة اول زایمان را تسریع کرد. علاوه بر این حذف درد با فراهم کردن شرایط روحی بسیار مناسبتر، مادر را در فرایندهای بعد از زایمان و ارتباط با نوزاد، آمادهتر میکند.
نقش متخصّص بیهوشی
متخصّص بیهوشی با توضیحات کافی و متناسب با فرهنگ بیمار، وی را از فرایند زایمان و نیز روش زایمان بدون درد آگاه میکند. پس از آنکه متخصّص زنان و زایمان آغاز روند زایمان را تأیید کرد، متخصّص بیهوشی تکنیک تعبیة کاتتر اپیدورال را در ناحیة کمر به اجرا درمیآورد و تزریق داروی بیحسّی را انجام میدهد و تا انتهای زایمان وضع عمومی، بیدردی و علائم حیاتی بیمار را تحت نظر دارد. این روش نیاز به تزریقات مکرّر دارد و لازم است متخصّص بیهوشی ده تا بیست دقیقه پس از هر تزریق علائم حیاتی بیمار مثل ضربان قلب، فشار خون و تنفّس بیمار را دقیقاً تحت نظر داشته باشد.
