نقش خانواده در سلامت روان
دوشنبه 1 خرداد 1402
یکی از معتبرترین و جامعترین تعاریف از سلامت روانی را «جاهودا» ارائه کرده است. او معتقد است که سلامت روانی تنها به معنای نبود بیماری در فرد نیست، بلکه سلامت روانی را در گرو برخورداری از هشت دسته مفهوم عمده میداند که عبارتاند از:
نگرشهای مثبت فرد نسبت به خود و تصوّر واقعگرایانه از تواناییهای خود،
رشد و تحول مناسب،
ارضای مناسب نیازها و رسیدن به مرحلۀ خودشکوفایی،
دستیابی به احساس هدفمندی در زندگی،
برخورداری از انسجام شخصیت و توانایی به تأخیر انداختن لذتهای آنی،
خودفرمانروایی یا استقلال فرد در برابر نفوذ دیگران،
برداشت واقعبینانه از حوادث و محیط،
تسلط بر محیط به معنای توانایی برآورده کردن مقتضیات زندگی و برقراری ارتباط صمیمانه با دیگران و توانایی سازگار شدن با مشکلات و استرسهای زندگی.
نبودِ سلامت روان در سطح خانواده باعث میشود اعضا كارایی خود را از دست بدهند و در ارتباط با یکدیگر دچار تنش شوند. در تشکیل یک خانوادۀ سالم که بتواند از سلامت روانی خوبی بهرهمند گردد، انتخاب مناسب و ازدواج موفق مرحلۀ اولیه است که توصیه میشود با یاری از مشاوران و متخصّصان مربوط صورت بگیرد. ازدواجهای نامناسب در طول زندگی مخل سلامت روانی افراد و خانواده خواهد بود.
عوامل مؤثّر بر سلامت روان خانواده
• ایجاد روابط سالم بین اعضای خانواده
خانوادههای فاقد روابط محبتآمیز، همچنین خانوادههایی با سبک ارتباطی خصومتآمیز یا شیوههای ارتباطیِ بهشدت وابسته همواره با مشکلاتی روبهرو میشوند. برقراری شیوۀ ارتباطی محترمانه درعین حال گرم و صمیمانه نشاندهندۀ یک خانوادۀ سالم است.
• وجود روحیۀ قدردانی و سپاسگزاری در میان اعضای خانواده
هر یک از اعضای خانواده درصورت انجام کارهای مفید، برای پیشبرد مصالح خانواده از سوی اعضای دیگر خانواده مورد قدردانی قرار بگیرد. این قدردانی میتواند بهصورت کلامی و گاه غیرکلامی باشد.
• فراهم کردن شرایط گفتوگو و تبادلِنظر برای همۀ افراد خانواده
گفتوگو و تبادلِنظر و ایجاد فضایی که همۀ اعضای خانواده بدون نگرانی و اضطراب فرصت ابرازِ نظر و عقیده داشته باشند، سبب رشد اجتماعی و عاطفی و ارتقای سلامت روان فرد میشود.
• پرهیز از توهین و سرزنش در برخورد با اشتباهات
وجود سلامت روان در خانواده باعث میشود افراد در موقعیتهای دردسرساز از یکدیگر حمایت کنند و بهجای سرزنش یا توهین، که جز تخریب شخصیتی نتیجهای ندارد، سعی کنند مشکل را با همیاری یکدیگر حل کنند.
• برنامهریزی برای تفریح و سرگرمی
داشتن تفریح و سرگرمی خانوادگی به اعضای خانواده کمک میکند که در رویارویی با آسیبهایی که زندگی افراد را دستخوش تغییرات میکند، سازگاری و انطباق بیشتری نشان دهند.
• یادگیری مهارتهای کنترل استرس و مدیریت هیجان
یکی از مهمترین مهارتهای زندگی، تکنیک مدیریت هیجانهاست که به شما امکان میدهد در موقعیتهای تنشزا بتوانید بهجای احساسی عمل کردن، بهصورت منطقی تصمیم بگیرید و بهترین راهکار را انتخاب کنید.
• تنظیم مرز در ساختار خانواده
برای داشتن خانوادهای سالم باید مرزها و حدود بین افراد تعریف شود و متعادل باشد. دیدگاه خانوادهدرمانی ساختاری، بر تنظیم مرزها در درون ساختار خانواده برای ایجاد سلامت روان تأکید فراوان دارد.
• شناخت تفاوتها
شناخت تفاوتها در اعضای خانواده به افراد کمک میکند تا در قضاوت نسبت به یکدیگر عادل باشند و بتوانند تفاوت در نحوۀ واکنش یکدیگر را در بحرانها و تغییرات ایجادشده در زندگی درک کنند.
• وجود قواعد و مقررات روشن در خانواده
وجود قواعد و مقررات روشن در خانواده باعث ایجاد هماهنگی بین اعضای خانواده در جهت ارتقای سلامت روانی آنها خواهد شد و از بروز نابهنجاریها و کجرویها جلوگیری خواهدکرد. البته این قواعد نباید خشک و انعطافناپذیر باشد، بلکه باید بهگونهای تنظیم شود که در برخی موارد متناسب با شرایط اعضا تغییر کند.
• برخورداری از مهارتهای ارتباطی مؤثّر
از دیدگاه خانواده درمانگران شناختی ـ رفتاری، مهارتهای برقراری ارتباط صحیح و توانایی صحبت کردن، بهویژه دربارۀ مسائل و مشکلات خانواده مهمترین ویژگی اعضای یک خانوادۀ سالم است.
در خانوادههایی كه از سطح پایین سلامت روان برخوردارند، احتمال بروز آسیبهای اجتماعی نیز بیشتر میشود. خانوادههایی که تمایل به ایجاد تغییرات سازنده در روابط خود دارند و میخواهند شاهد تنشهای کمتری در خانه باشند، مشاورۀ خانواده و رواندرمانی میتواند بسیار کمککننده باشد. مشاوران و متخصصان مهارتهای لازم را برای ایجاد تغییر در نحوۀ نگرش افراد به مشكلات، به آنها آموزش میدهند و روشهایی را برای حل مشكلات ارائه میدهند. درمان و بازگرداندن بهداشت روان به افرادی كه آمادگی لازم را دارند کاملاً امكانپذیر است.
15 ماهِ می مصادف با 26 اردیبهشت، روز جهانی خانواده است. در دوران همهگیری کرونا و این روزهای دورِ هم بودنِ اجباری، که هم لطف است و هم سخت، تفاوت خانوادههای سالم با خانوادههای ازهمگسیخته نمود بارزی دارد. نقش سلامت روان خانواده در حفظ ارتباط مثبت و ایجاد شادکامی و امید کاملاً مشهود است. خانواده در تأمین بهداشت و سلامت روانی افراد جایگاه مهمی دارد. اغلب افراد با مشکلات مختلف شخصیتی و روانی، که فاقد بهداشت و سلامت روانی هستند، از خانوادههای ناسالماند.
زندگی در فضایی محدود با اعضای خانواده بهمدت طولانی و بهصورت مداوم در معرض اخبار همهگیری بیماری قرار داشتن ممکن است منجر به کسالت، اضطراب، نگرانی و وحشت شود. همچنین میتواند احساساتی مانند افسردگی و ترس در ما ایجاد کند و باعث تغییرات جسمانیای مانند گرفتگی قفسۀ سینه و بیخوابی شود. تمامی این حالات، واکنشهای طبیعی به شرایط استرسزا محسوب میشوند.
به دلیل شرایط ویژۀ اجتماعیای که بیماری کرونا به وجود آورده است، همچنین خطر ابتلا به آن و استرس ناشی از آن، و با توجه به اینکه خانوادهها زمان بیشتری را برای دور هم بودن دارند، میتوان تدابیری اندیشید تا از فرصت ایجادشده برای رسیدن به شرایط مطلوب سلامت روان استفادۀ بهینه کرد. در ادامه چند توصیه آوردهایم که میتواند کارآمد باشد:
• برای نزدیکترکردن اعضای خانواده به هم فعالیتهای روزانهای برنامهریزی کنید که همه با هم مشارکت داشته باشند. هر روز یک یا چند فعالیت خانوادگی برنامهریزی کنید که همۀ افراد خانواده مجبور به شرکت در آن باشند (البته فرصت کافی برای فعالیتهای فردی هم در نظر بگیرید).
• دربارۀ کودکان، نظرات خود را به زبان ساده برایشان توضیح دهید. بیشتر کودکان درمورد شیوع بیماری کرونا شنیدهاند و برای درک بهتر موقعیت به سخنان والدینشان متکی هستند. از آنجایی که زندگی عادی آنها نیز به دلیل بیماری همهگیر مختل یا دچار تغییر شده است، به کمک خانواده نیاز دارند تا بتوانند واکنش صحیح به موضوع داشته باشند.
• با فرزندتان بازی کنید. بازیهای کودکان و والدین میتواند روشی مؤثر برای تقویت پیوند عاطفی بین آنها، تسکین استرس و ایجاد مقاومت و انعطافپذیری در کودکان باشد. والدین نباید بگذارند کودکان بهتنهایی بازی کنند، بلکه باید در فعالیتهای آنها شرکت کنند؛ به عنوان مثال، والدین میتوانند در فعالیتهای ورزشی، قصهسرایی و طرح سؤال ـ جواب به کودکان خود بپیوندند تا استرس و اضطراب آنها را کاهش دهند.
• پدران بیشتر با فرزند خود وقت بگذرانند. در این دوران سخت، والدین باید زمان بیشتری به فرزندان خود اختصاص بدهند، همچنین ارتباط نزدیکتری برقرار کنند. فرزند خود را تشویق کنید تا جایی که میتواند در کارهای منزل مشارکت کند و آنها را در بحثها و تصمیمات خانوادگی درگیر کنید.
