درمان شناختیرفتاری خشونت
پنجشنبه 28 اردیبهشت 1402
تکنیکِ خودکنترلی یا خودپایشی
براساس تکنیک خودکنترلی یا خودپایشی، به فرد یاد داده میشود که مراقب رفتارش باشد، بهعبارتی رفتار خود را پایش یا کنترل کند، یعنی بداند که الآن کجاست و دارد چه کاری انجام میدهد، حواس فرد به این باشد که الآن چه فکر و احساسی دارد، کجا نشسته است و احساسش چیست، و چه چیزهایی را میبیند و میشنود. دقت کردن به این موضوعات باعث میشود که همواره حواس فرد به خودش، رفتارش و اعمالش باشد و رفتارهای غیرمنطقی و افکار نادرست خود را بشناسد. برای اجرای دقیق این کار، به فرد جدولها و نمودارهایی داده میشود که رفتارهایش را طیّ روز ثبت کند و مراقب خودش باشد؛ چون خشونت وقتی شکل میگیرد که افراد از خودشان غافل باشند. خیلی از کسانی که مرتکب خشونت و حتی قتل میشوند میگویند: «آن لحظهای که این کار را کردم حواسم نبود.»
مهارتهای وقفه یا بازداری
در مهارتهای وقفه یا بازداری، به افراد گفته میشود که هنگام بحث با دیگران وقتی احساس میکنید که بحث دارد خیلی جدی و پرخاشگرانه میشود، به همدیگر بگویید «بس کن!» یا «ایست!» و بحث را متوقّف کنید. تکرار این کلمات خیلی کمککننده است. همچنین میتوانیم بگوییم هر موقع بحث بالا گرفت یا در جایی بودید که میبینید خشم شما دارد شدّت میگیرد، بلافاصله از آن مکان یا محل دور شوید و بهمدت10 تا 15 دقیقه کار جالبی انجام دهید. به بعضی افراد گفته میشود درمورد کاری که میخواهید انجام دهید ابتدا فکر کنید، سپس آن را در ذهن خودتان تکرار کنید، بعد با صدای بلند آن را به خودتان بگویید. اگر لازم شد آن فکر را با فردی مطمئن در میان بگذارید و سپس اجرا کنید.
تکنیکهای توجهبرگردانی
موقع فکرهای خشونتآمیز یا احساس خشم و عصبانیت بلافاصله فکرتان را عوض کنید، مثلاً فکر کنید که دیروز از صبح تا شب چه کاری کردید، دقیقاً به آن کارها با جزئیات متمرکز شوید.
هنگام احساس خشم، کار یا فعالیتی انجام دهید که واقعاً میتواند باعث تمرکز و توجه شما به آن کارها باشد، مثلاً بازی، ورزش، صحبت با یک فرد، دیدن فیلم و هر کار جالب دیگر،
سرگرمیهای ذهنی داشته باشید، مثلاً از شمارۀ 1 تا 20 سه تا سه تا بشمارید، 1، 4، 7، 10، 13 و... ،
خاطرات خوش گذشته را دقیقاً تصویرسازی کنید، فرض کنید که این خاطرات را همین الان میبینید یا میشنوید،
به اطراف خودتان نگاه کنید و بگویید چه چیزهایی در اطرافتان میبینید.
تمرینهای آرامسازی
• موقع خشم و احساس پرخاشگری و افکار خشونتآمیز چندین بار نفس عمیق بکشید. تنفّس شکمی یا دیافراگمی یعنی اینکه یک دست بالای سینه و یک دست روی شکم بگذارید. بهصورت عمیق نفس بکشید، کاملاً ششهای شما از هوا پُر شود و چند لحظه مکث کنید، سپس آرامآرام نفس را بیرون بدهید.
• میتوانید پس از دم به خودتان بگویید دمِ 1، سپس کمکم نفس را بیرون بدهید و پس از بازدم بگویید بازدمِ 1، و دوباره نفس بکشید و بگویید دمِ ۲، سپس بازدمِ ۲ و این کار را تا 5 بار ادامه دهید. این درواقع شکلی از آرامش همراه با مراقبه است.
• آرامسازی ازطریق شل کردن عضلات بدن از پایینترین قسمت بدن یعنی از انگشتان پا تا سر انجام میشود. البته لازم است فرد کاملاً تمرکز کند و در دلش بگوید که چه کاری دارد انجام میدهد و باید حواسش به کارش باشد. آرامسازی ازطریق سفت کردن و سپس شل کردن تدریجی عضلات مختلف بدن و ازطریق تصویرسازی یک صحنه یا موقعیت خوشایند نیز انجام میشود.
آموزش روشهای حلّ مسئله
در خشونت، تعارضات بین فردی وجود دارد. این تعارضات یا مشکلات ممکن است با همسر، فرزند، دوست، همکار و یا افراد دیگر باشد، بنابراین، آموزش گامهای حلّ مسئله کمککننده است.
مشکل یا مسئله چیست؟
راهِحلها کداماند؟
کدام راهِحلها در اولویت قرار دارند؟
اجرای عملی راهِحلها،
نتیجۀ حاصل از اجرای راهِحل.
این روش بهویژه در تعارضات زناشویی و خشونتهای خانگی بسیار مفید است.
روش فنون مذاکره
این روش، بهویژه وقتی مشکلات بین فردی جدی نشده خیلی مؤثر است. اصول مذاکره شامل موارد زیر است:
آرامش خودتان را حفظ کنید،
راهبردهای آزاردهنده را بهکار نگیرید،
به نیازها و نگرانیهای طرف مقابل توجه کنید،
به ارزشهای خود دقت کنید،
با صدای آرام حرف بزنید،
طوری عمل کنید که بخشی از نیازهای هر طرف ارضا شود. «نه حرفِ تو، نه حرفِ من» حدّ وسط را بگیریم،
در مذاکره کارها را بین دو طرف تقسیم کنید و وظایفی برای هر طرف مشخص کنید،
راهِحلها را در دورۀ مشخص اجرا کنید، اگر مؤثر نبود تجدیدِ نظر کنید.
روشهای مقابله با استرس
مقابلۀ متمرکز بر مسئله
مقابلۀ متمرکز بر مسئله یعنی بررسی و تحلیل دقیق مشکل یا مسئله، مشورت کردن با صاحبنظران، جستوجوی علل مشکلات و پیدا کردن راهِحلهای احتمالی. این روش درواقع نوعی مقابله یا روششناختی است.
مقابلۀ متمرکز بر هیجان
مقابلۀ متمرکز بر هیجان، کاهش دادن هیجانهای منفی ناشی از مشکل یا مسئله است، همچنین فراموش کردن مشکل، پرداختن به تفریح و سرگرمی، ارتباط بیشتر با دوستان و انجام فعالیتهای رضایتبخش است.
بدیهی است که روش مقابلۀ متمرکز بر مسئله، اثربخشی بیشتری در کنترل و پیشگیری از خشونت دارد. تأثیر مقابلۀ متمرکز بر هیجان موقّتی است.
از دیدگاه روانشناختی، خشونت نوعی رفتار است که بهویژه در روابط بین فردی و برای خود فرد مشکل ایجاد میکند. ایجاد ضرب عمدی، توهین و تهدید از مصداقهای خشونت محسوب میشوند که هم برای فرد و هم برای دیگران مشکل ایجاد میکند. بهعلاوه، خودکشی از یک نظر نوعی خشم و خشونت است که معطوف به درون فرد است؛ بهعبارتی خودکشی درونفکنی خشم و خشونت است. خشونت رفتاری است که میتواند تابع ذهن و دیدگاه و یا برداشت فرد باشد. اصولاً افراد نسبت به کسانی که افکار منفی دارند یا از فردی که کینه به دل دارند و از دستش ناراحتاند و نمیتوانند جنبههای مثبت آن فرد را ببینند، به آنها خشونت و توهین میکنند و یا فرد را تهدید میکنند. بنابراین، براساس دیدگاه شناخت ـ رفتاری تغییر یا اصلاح رفتارها، نگرشها و افکار میتوانند عامل مؤثری در پیشگیری از خشونت و درمان آن باشد.
ابراز منطقی خشم
فرد در واکنش به مشکلات و ناراحتیها سه نوع واکنش دارد: پرخاشگرانه، منفعلانه و جرئتمندانه.
o روش پرخاشگرانه درواقع نادیده گرفتن حقوق دیگران، فحاشی و توهین و تهدید است.
o روش منفعلانه به معنی نادیده گرفتن حقوق خود است.
o در روش جرئتمندانه به فرد آموزش داده میشود که با صدای محکم و قاطع حرف خودش را بزند، تعارف نکند، پاسخ «نه» گفتن را تمرین کند، اعتراض خودش را بهصورت منطقی بیان کند، انتقاد کند و تسلیم خواستههای غیرمنطقی دیگران نشود.
بدیهی است که دو روش پرخاشگرانه و منفعلانه واکنشهای نامناسب محسوب میشوند و بهترین روش ابراز منطقی خشم و خشونت روش جرئتمندانه است.
صحبت با صندلی خالی
به فرد یاد داده میشود که نسبت به کسی که خشمگین است خشم خود را نقش بازی کند. تصور کند که آن صندلی خالی دقیقاً آن فرد است و در آنجا نشسته است. حالا هر حرف و اعتراضی که به آن فرد دارد را به شکل کلامی بیان کند و خشم خود را بهصورت منطقی بیرون بریزد.
تکنیکِ نامه نوشتن
این تکنیک هم نوعی ابراز منطقی خشم است. به فردی که بسیار از دستش عصبانی هستید نامهای بنویسید. البته قرار نیست این نامه برایش ارسال شود. در این نامه کارهایی را بنویسید که آن فرد با شما داشته و اینکه چقدر کارهایش باعث ناراحتی و مانع پیشرفت شما شده است. اگر خواستید میتوانید آن فرد را در همان نامه ببخشید.
بخشش نیز باعث کاهش خشم و خشونت میشود. کسی که میبخشد خودش آرام میشود و کینهها را از دل بیرون میکند، نه اینکه به طرف مقابل لطف کرده باشد. بنابراین، بخشش که در تعالیم دینی ما هم به آن تأکید شده برای آرامش خودمان است، ممکن است ببخشیم اما فراموش نکنیم. گاهی فرد را میبخشیم اما الزامی ندارد که حتماً با او رابطه داشته باشیم. بهعبارتی بخشش به معنی «ترحّم بر پلنگِ تیز دندان» نیست.
تقویت روحیۀ نشاط و شادی
شادی و شادکامی با خشونت رابطۀ منفی دارد، یعنی افزایش شادی و شادکامی میتواند منجر به کاهش خشونت شود. البته سازمان جهانی بهداشت ملاکهای متعددی را برای شادی و بهبود کیفیت زندگی تعیین کرده است، ازجمله سلامت جسمی، تقویت عزت نفس و ارتقای هدفمندی، معناجویی و معنویت، تفریح و سرگرمی، پول، خلاقیت، یادگیری، عشق و دوستی، ارتباط با خانواده و اقوام، خانه و زندگی در محله و جامعۀ مناسب.
چالشها و مقابله با افکار
در شناختدرمانی به فرد یاد داده میشود که بعد از ثبت افکار خود سعی کند با باورهای غیرمنطقی خود دربیفتد یا چالش کند، مثلاً وقتی متوجه میشود که از فرزندش انتظار کامل بودن را دارد و به همین دلیل وقتی فرزندش نمرۀ کامل را نمیگیرد متوسّل به خشونت میشود. فرد بعد از قرار گرفتن در جلسات شناختدرمانی پی میبرد که این فکر بهاصطلاح کمالگرایی غیرمنطقی است و به جای آن باید قبول کند که کار وقتی به حدّ رضایت برسد و نیاز برطرف شود، مطلوب است؛ چون کمالگرایی موجب دردسر میشود و باعث میشود شخص نسبت به فرد مقابل منفی فکر کند و رفتارهای خوب او را نبیند و برایش خشمگین شود؛ بهعبارت دیگر نیمۀ خالی لیوان را میبیند. در شناختدرمانی فرد یاد میگیرد که برای کاهش خشم خود، بر کارهای مثبت طرف مقابل بیشتر تمرکز کند.
البته این تکنیکها در عمل ازطریق گفتوگوی سقراطی، بررسی شواهد، درستی یا نادرستی افکار، بررسی مزایا و معایب افکار، آزمایشهای رفتاری و بسیاری روشهای دیگر انجام میشود که روانشناسان و مشاوران در جلسات درمانی و مشاورهای اجرا میکنند.
